Zum Dativ mi?
İzmir’de yaşayan, 25 yaşında, kafa kıyak, ama bir o kadar da her şeyi fazla düşünen bir gencim. Gündelik hayatımda sürekli espri yaparak, insanları güldürmeye çalışıyorum. Ama tam da o anda beynim bana “bunu doğru yapıyor muyum, acaba?” diye soruyor. Bir gün fark ettim ki, bu kadar espri yapmak, “gerçekten doğru mu bu?” sorusunun etrafında dönüp duruyor. Evet, bazen gereksiz yere ciddi olabiliyorum. Bu yazı da, bir anlamda “her şeyin doğru olduğu” ve “her şeyin yanlış olduğu” dünyadaki düşüncelerimin bir karışımı olacak. Şimdi, hep beraber dildeki garipliğe, Dativ hâlinde kaybolmuş anlamlarımıza ve ‘Zum Dativ mi?’ sorusuna biraz eğlenceli bir bakış atalım.
Dativ: Duygusal Bir Bağ mı? Mantıksal Bir Tuzak mı?
Bazen dil, bizimle oyun oynuyor gibi hissediyorum. “Dativ” dediğimizde, hiç kimse ne olduğunu bilemez. Başta “ne ki bu?” diye sorarsınız ama sonunda işler o kadar karmaşıklaşır ki, dilin içindeki bu hüzünlü ve garip hâl, size bir melodi gibi gelir.
Mesela:
“Zum Dativ mi?”
Bu cümlede ne var? İlk bakışta herhangi bir anlamı yok gibi gözükebilir. “Zum” ve “Dativ” bir araya gelince aklımızda sadece “Aa, bu şey ne?” diye bir soru belirir. Ama bir an duralım ve düşünelim: Neden “zum” ile “Dativ” kullanıyoruz? İşte burası o kadar tuhaf ki. Türkçe’deki gibi “kimseye” veya “bir şeye” diye basit bir şey söyleyemiyoruz. Hayır! Almanca’da her şey daha… teferruatlı!
Zaten biz Türkler ne kadar zorlanıyorsak, diğer dilleri öğrenmeye çalışan insanlar da aynı zorlukları yaşıyor. Herkes bir dilde, bir deyim veya kelimeyle oynarken, ben Dativ’in gizemini çözmeye çalışıyorum. (Bunu kimseye açıklayamasam da çok eğlenceli!)
Zum Dativ mi? Bir İzmirli’nin İçsel Çekişmesi
Hadi bir İzmirli düşünelim. Kahve içmeye gitmiş, bir kafede arkadaşlarıyla buluşuyor. Tam o sırada, Türkçe’de gayet basit olan bir şey Almanca’ya çevrilmeye çalışılıyor.
İzmirli: “Abi, şu elindeki şeye bak, bana ver de bir gözüm görsün.”
Arkadaş: “Ya birader, bu Dativ mi oluyor? Zaten Türkçe’de ‘bana ver’ deyince tamam… Almanca’da ne oluyor? ‘Zum Dativ’ mi? Bu ne biçim dil!”
Bunu söyledikten sonra, İzmirli bir genç olarak rahatça biraz daha derin düşünmeye başlıyorum. Neden Almanca bu kadar karmaşık? Neden “birine” diyebilmek, aslında “demek” değil de “zum” ile gelen karmaşık bir şifre oluyor? Acaba bunun altında yatan başka bir şey mi var? Belki de bir dilin inceliklerine bu kadar girmemek, insanı daha rahat tutuyor.
İç Ses: “Zum Dativ mi?” Dediğinde Kafanda Neler Dönüyor?
Diyelim ki bir sabah uyandınız. Saat sabah 9.00, kendinizi biraz yorgun hissediyorsunuz ama “Zum Dativ mi?” diye kafanızda bir cümle dönmeye başlıyor. Yavaşça bu cümle beyninizde büyüyor. Başlarda “Ne demek ya bu?” diyorsunuz ama zamanla bir anlam kazanmaya başlıyor.
Ve işte o an geliyor. Dativ’i, aslında dilin içinde bir labirent gibi hissettiğiniz noktada buluyorsunuz. “Zum” diye bir şey var; tıpkı Türkçe’deki gibi bir bağlayıcı kelime. Ama hem de bir işlevi var. Bu işlev nedir? Yani, dil o kadar karmaşık bir hale geliyor ki, her bir kelime, her bir anlam parçası bir başka kelimenin etrafında dönüyor. “Zum Dativ” deyince, insan sanki kendisini bir uzay gemisinin içinde kaybolmuş gibi hissediyor.
İç sesim: “Sakin ol, senin bu dilde kaybolmaman lazım. O zaman öğrenmeye devam et.”
Ve ben, her zaman olduğu gibi yine derin düşünmeye başlıyorum: “Zum Dativ mi?” Belki de evet, dilin bu kadar karmaşık olması bizi düşündürüyor, biraz kaybolmamıza neden oluyor ama her kayboluşta yeni bir şey öğreniyoruz, öyle değil mi?
“Zum Dativ mi?” ve Dilin İronisi
Öyle bir dil düşünün ki, sadece bir kelimeyi doğru kullanmak için saatlerce uğraşmak zorundasınız. “Zum Dativ mi?” diyerek, bir insanı “vermek” için bazen dört farklı yol seçiyorsunuz. Bunu yaparken, karşınızdakiler de kesinlikle “Ahhh, gerçekten doğru mu söylüyorum?” diye düşünmeden edemiyorlar.
Bir gün, bir arkadaşım bana Almanca’yı öğretiyordu. Yine bir cümle kurdu. Ben de öylesine “Zum Dativ mi?” diyerek şaka yaptım. Ama o anda fark ettim ki, o şaka gerçekten de dilin inceliklerinden biriydi. Tam anlamıyla anlaşılmıyor ama anlaşılmasını istiyor. Şimdi ben de bir şaka yaparken, diğer kişinin düşündüklerini anlamaya başladım.
Arkadaşım: “Ya birader, bu Dativ’in özeti neydi ki?”
Ben: “Hadi canım! Dativ bir dilde en karmaşık olan şey değil! O sadece bizim kafamızı karıştırmak için var!”
Şaka bir yana, aslında Dativ kullanırken, hepimiz bilinçli bir şekilde o kelimenin anlamını bulmaya çalışıyoruz. Ama işin en komik kısmı şu: Gerçekten doğruyu bulmak mümkün mü? Sonunda doğruyu bulduğumuzda, “Peki ya bundan sonrası ne olacak?” diye düşünüyoruz. Bir noktada, dilin kendisi de sorgulanıyor.
Dativ’i Yenen Bir Sistem Yok
Bir şeyi kabul ediyorum: Dativ konusunda gerçek bir ustalık yok. Dilin gizemleri de bu kadar karmaşık olmasa, işler çok daha kolay olurdu. Ancak bu karmaşıklık da, dilin özüdür. Ve işte bu yüzden, her “Zum Dativ mi?” sorusuyla, biz bir adım daha yakınlaşıyoruz o dilin özüne. En azından bir noktada, biraz daha doğru konuşuyoruz. Ama kimse “tam doğru” diyemez.
O zaman sormak gerek: “Zum Dativ mi?” demek, gerçekten soruyu sormak mı yoksa sadece eğlenmek mi?
Yazının sonlarına gelmeden önce yine “Zum Dativ mi?” sorusuna tekrar döneyim. Dilin bu kadar ilginç ve karmaşık olması beni hep güldürüyor. Çünkü insan, bazen en basit şeyin en karmaşık hale gelmesini izlemeyi seviyor.
Biri de bana bir gün şöyle dedi: “Yavaş ol, sadece bir kelimeyi doğru söylemek, bazen bir anlam ifade edebilir.”